Pozbawienie praw rodzicielskich matki: kiedy jest możliwe?

09/09/2025

Czas czytania: 17 minut

09/09/2025

Czas czytania: 17 minut

Odebranie matce praw rodzicielskich to jeden z najpoważniejszych kroków w sprawach rodzinnych. Sąd decyduje się na taki ruch tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy dobro dziecka jest poważnie zagrożone. Poniżej wyjaśniamy, jakie okoliczności mogą do tego doprowadzić, jak przebiega postępowanie i co następuje po wydaniu takiego orzeczenia.

Kiedy pozbawienie praw rodzicielskich matki jest prawnie dopuszczalne?

Polskie prawo precyzyjnie określa przesłanki, w których sąd opiekuńczy może pozbawić rodzica (w tym matkę) władzy rodzicielskiej. Zgodnie z art. 111 §1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego¹, sąd pozbawi matkę władzy rodzicielskiej, jeżeli występuje którakolwiek z następujących okoliczności:

Trwała przeszkoda uniemożliwiająca wykonywanie władzy rodzicielskiej – może nią być np. długotrwała ciężka choroba (fizyczna lub psychiczna) wymagająca hospitalizacji, wieloletni pobyt matki w zakładzie karnym, wyjazd za granicę połączony z brakiem kontaktu z dzieckiem czy zaginięcie. Są to sytuacje, w których matka z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie sprawować opieki nad dzieckiem przez długi czas.
Nadużywanie władzy rodzicielskiej – czyli wykorzystywanie jej w sposób szkodzący dziecku. Przykładem jest przemoc fizyczna lub psychiczna wobec małoletniego, zmuszanie dziecka do pracy lub popełniania przestępstw, wykorzystywanie seksualne, czy skrajnie surowe karanie zagrażające zdrowiu. Takie działania świadczą o rażącym naruszeniu obowiązków rodzica i poważnie zagrażają rozwojowi dziecka.
Rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka – np. niezapewnianie dziecku podstawowych potrzeb (pożywienia, ubrania, higieny, dachu nad głową), brak opieki lekarskiej w chorobie, pozostawianie dziecka bez nadzoru, porzucenie dziecka czy narażanie go na niebezpieczeństwo. Innymi słowy, chodzi o sytuacje, gdy matka w sposób skrajny nie wywiązuje się ze swoich obowiązków wychowawczych.
Utrzymywanie się przyczyn umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej mimo udzielonej matce pomocy – np. gdy dziecko zostało wcześniej odebrane i umieszczone w rodzinie zastępczej z powodu zagrożenia jego dobra, a mimo działań pomocowych matka nadal nie interesuje się dzieckiem i nie zmienia swojego postępowania. Taka przesłanka zachodzi szczególnie wtedy, gdy rodzic trwale nie wykazuje chęci kontaktu i troski o dziecko pomimo wsparcia.

W powyższych trzech pierwszych przypadkach (trwała przeszkoda, nadużycie władzy, rażące zaniedbanie) przepisy obligują sąd do odebrania matce władzy rodzicielskiej, o ile stwierdzi on poważne zagrożenie dobra dziecka. Czwarta przesłanka daje sądowi pewną swobodę – może pozbawić matkę praw, ale nie musi, w zależności od okoliczności danej sprawy. Zawsze jednak nadrzędnym kryterium decyzji sądu jest interes dziecka. Tego rodzaju sprawy rodzinne są rozstrzygane z dużą rozwagą i tylko wtedy, gdy inne środki okazują się niewystarczające.

Jakie zachowania matki mogą prowadzić do ograniczenia lub utraty władzy rodzicielskiej?

Sąd reaguje, gdy dostrzega, że postępowanie rodzica zagraża dziecku lub narusza jego dobro. Powodem interwencji mogą być różne naganne zachowania matki. Niekiedy kończą się one „jedynie” ograniczeniem władzy rodzicielskiej (np. poprzez nadzór kuratora lub pozostawienie matce tylko części uprawnień), a w skrajnych lub uporczywych przypadkach – całkowitym pozbawieniem matki praw rodzicielskich. Do typowych zachowań matki skutkujących ingerencją sądu należą m.in.:

Przemoc wobec dziecka – fizyczna (bicie, szarpanie, znęcanie się) lub psychiczna (upokarzanie, groźby, zastraszanie). Każda forma znęcania się nad dzieckiem stanowi poważne nadużycie władzy rodzicielskiej i może skutkować jej odebraniem.
Poważne zaniedbywanie potrzeb dziecka – brak zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i emocjonalnych małoletniego. Przykładem jest pozostawianie dziecka bez opieki na długi czas, niedbanie o jego wyżywienie, ubranie, higienę czy edukację szkolną. Chroniczne zaniedbanie obowiązków rodzicielskich jest jedną z przesłanek pozbawienia władzy.
Uzależnienie od alkoholu lub narkotyków – nałóg matki często prowadzi do zaniedbywania dziecka i stwarza dla niego niebezpieczne środowisko. Matka nadużywająca substancji psychoaktywnych bywa niezdolna do zapewnienia dziecku należytej opieki i stabilności. Trwałe uzależnienie, skutkujące ciągłym naruszaniem obowiązków rodzicielskich, stanowi poważną przeszkodę w pełnieniu roli rodzica.
Porzucenie dziecka lub brak zainteresowania – sytuacja, w której matka dobrowolnie rezygnuje z opieki, nie utrzymuje kontaktu z dzieckiem, nie uczestniczy w jego wychowaniu ani nie łoży na jego utrzymanie. Długotrwała absencja rodzica w życiu dziecka (bez usprawiedliwienia) jest traktowana na równi z rażącym zaniedbaniem.
Demoralizowanie lub wykorzystywanie dziecka – np. nakłanianie małoletniego do działań przestępczych (kradzieży, żebrania, rozprowadzania środków odurzających) albo wykorzystywanie go do celów zarobkowych kosztem jego dobra. Takie zachowania są kwalifikowane jako nadużycie władzy rodzicielskiej.
Inne skrajnie nieodpowiedzialne postępowania – np. notoryczne łamanie postanowień sądu dotyczących opieki, świadome utrudnianie kontaktów dziecka z drugim rodzicem w sposób mu szkodzący, czy pozostawianie dziecka pod opieką osób stwarzających zagrożenie.

Wszystkie powyższe przykłady stanowią poważne uchybienia w wypełnianiu roli matki. W lżejszych przypadkach sąd może początkowo ograniczyć matce władzę rodzicielską (np. ustanowić nadzór kuratora lub zobowiązać do terapii), dając szansę na poprawę sytuacji. Jeśli jednak matka nie zmieni swojego postępowania albo gdy zagrożenie dla dziecka jest bardzo poważne od razu – sąd może sięgnąć po najostrzejszy środek, czyli pozbawienie praw rodzicielskich matki w całości. Zawsze decyduje dobro dziecka i przekonanie sądu, że bez tak radykalnej decyzji bezpieczeństwo lub prawidłowy rozwój małoletniego byłyby zagrożone.

Potrzebujesz wsparcia we własnej sprawie?

Umów się na spotkanie

Pozostaw swój numer telefonu. Oddzwonimy w celu ustalenia dogodnego terminu

Jakie przesłanki bierze pod uwagę sąd?

Decydując o odebraniu matce władzy rodzicielskiej, sąd każdorazowo szczegółowo analizuje sytuację dziecka i rodziny. Kluczowym czynnikiem jest dobro dziecka – to nadrzędna zasada prawa rodzinnego, która dominuje nad prawami rodzica. Sąd ocenia zatem, czy w danym przypadku pozostawienie matce praw rodzicielskich stanowiłoby poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa, zdrowia lub rozwoju pociechy. Bierze pod uwagę m.in.:

Charakter i skalę zaniedbań lub nadużyć – czy negatywne zachowanie matki ma incydentalny charakter, czy jest to stała postawa. Jednorazowy błąd może skutkować raczej środkami łagodniejszymi (np. nadzorem), podczas gdy długotrwałe lub celowe krzywdzenie dziecka przemawia za ostrzejszą reakcją sądu.
Możliwość poprawy – sąd zastanawia się, czy matka rokuje zmianę swojego postępowania. Jeśli problemy (np. nałóg) mogą zostać usunięte i matka podejmuje wysiłki poprawy, często najpierw stosuje się ograniczenie władzy i daje szansę na rehabilitację. Pozbawienie praw rodzicielskich wchodzi w grę, gdy brak jest perspektyw na poprawę albo dotychczasowe działania naprawcze nie przyniosły rezultatu.
Stopień zagrożenia dla dziecka – im bardziej bezpośrednie i poważne niebezpieczeństwo grozi dziecku ze strony matki, tym bardziej uzasadnione staje się pozbawienie jej władzy rodzicielskiej. Np. przemoc skutkująca urazami, skrajne zaniedbanie zdrowia dziecka czy stwarzanie sytuacji zagrażających życiu dziecka będą bardzo mocnymi przesłankami.
Relacje emocjonalne i więź z dzieckiem – sąd rozważa, jaka więź łączy dziecko z matką oraz z ojcem. Paradoksalnie, silna więź z matką nie chroni jej przed utratą praw, jeśli jednocześnie matka poważnie szkodzi dziecku. Jednak w praktyce przy bardzo małych dzieciach (niemowlętach, małych przedszkolakach) sądy ostrożnie podchodzą do rozdzielania ich z matką, biorąc pod uwagę np. karmienie piersią czy potrzebę matczynej opieki.
Warunki wychowawcze u ojca lub innej alternatywy – podejmując decyzję, sąd patrzy również, czy drugi rodzic (ojciec) jest w stanie przejąć opiekę i zapewnić dziecku właściwe środowisko. Jeśli ojciec jest zdolny do opieki, to przemawia to za tym, by dziecko przekazać pod jego pieczę. W przypadku braku odpowiedniego opiekuna w rodzinie, sąd bierze pod uwagę umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub placówce – co również jest przesłanką do odebrania matce praw, jeśli dobro dziecka tego wymaga.
Opinia biegłych i specjalistów – często sąd korzysta z pomocy Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (psychologów, pedagogów) lub biegłych psychiatrów, którzy oceniają kompetencje wychowawcze matki, jej stan psychiczny oraz relacje w rodzinie. Taka opinia może potwierdzić istnienie lub brak podstaw do odebrania matce władzy rodzicielskiej.

W każdej sprawie o odebranie praw rodzicielskich decyzja zapada po indywidualnej ocenie wszystkich powyższych okoliczności. Sąd musi być przekonany, że pozbawienie matki władzy jest konieczne dla ochrony dziecka i że łagodniejsze środki nie są wystarczające.

Pozbawienie praw rodzicielskich matki chorej psychicznie

Szczególnym przypadkiem jest sytuacja, gdy matka cierpi na poważne zaburzenia lub chorobę psychiczną, które uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad dzieckiem. Choroba psychiczna sama w sobie nie jest „winą” rodzica, jednak z punktu widzenia prawa może stanowić trwałą przeszkodę w wykonywaniu władzy rodzicielskiej. Sąd ocenia, na ile stan zdrowia psychicznego matki wpływa na bezpieczeństwo i rozwój dziecka. Jeżeli matka z powodu choroby nie jest w stanie zaspokajać potrzeb dziecka, wymaga długotrwałego leczenia szpitalnego lub jej zaburzenia powodują nieprzewidywalne i niebezpieczne zachowania – może to być przesłanką do odebrania jej praw rodzicielskich.

W praktyce przykładem może być ciężka niezdiagnozowana lub nieleczona schizofrenia, w której matka miewa omamy i stanowi zagrożenie dla siebie i dziecka, czy głęboka depresja uniemożliwiająca zajmowanie się potomstwem. Oczywiście sąd bierze pod uwagę, czy matka podejmuje leczenie i czy istnieje szansa poprawy. Często zanim dojdzie do pozbawienia praw, w takich przypadkach władza rodzicielska bywa zawieszana (jeśli choroba jest przejściowa) albo ograniczana, a dopiero gdy stan matki nie rokuje poprawy w przewidywalnym czasie – zapada decyzja o definitywnym odebraniu władzy. Zawsze nadrzędny jest interes dziecka: gdy choroba psychiczna matki realnie zagraża dobru dziecka lub całkowicie uniemożliwia opiekę, pozbawienie praw rodzicielskich matki chorej psychicznie staje się prawnie dopuszczalne jako środek ochronny.

Pozbawienie praw rodzicielskich matki alkoholiczki

Uzależnienie od alkoholu to jedna z częstszych przyczyn problemów opiekuńczych. Matka będąca alkoholiczką, zwłaszcza w stanie czynnym (nieleczącą się), często nie jest w stanie prawidłowo zajmować się dzieckiem. Nadużywanie alkoholu prowadzi do sytuacji zaniedbywania potrzeb małoletniego, a nierzadko także do przemocy domowej czy wypadków z udziałem dziecka. Sąd rodzinny traktuje poważny nałóg jako okoliczność zagrażającą dobru dziecka – ciągłe nadużywanie trunków przez matkę zazwyczaj skutkuje ograniczeniem jej praw rodzicielskich już na wczesnym etapie (np. nadzór kuratora, zobowiązanie do leczenia odwykowego). Gdy jednak matka nie podejmuje leczenia i nadal stwarza zagrożenie dla dziecka, sąd może orzec ostatecznie o odebraniu jej władzy rodzicielskiej.

W sprawach, gdzie głównym problemem jest alkoholizm matki, dowodami są często zaświadczenia z poradni odwykowych potwierdzające uzależnienie, zeznania świadków (np. sąsiadów o incydentach związanych z piciem i zaniedbaniem dziecka) czy interwencje policji w domu. Decyzja o odebraniu praw nie zapada automatycznie – jeśli matka podda się terapii i utrzyma abstynencję, ma szansę zachować lub odzyskać władzę rodzicielską. Jednak pozbawienie praw rodzicielskich matki alkoholiczki nastąpi, gdy jej nałóg jest długotrwały, a dotychczasowe działania pomocowe nie poprawiły sytuacji dziecka. Sąd musi mieć pewność, że dalsze pozostawienie dziecka pod opieką uzależnionej matki naraża je na poważny uszczerbek.

Czy ojciec może odebrać dziecko matce i jakie warunki muszą zostać spełnione?

Wielu ojców zastanawia się, jak pozbawić matkę praw rodzicielskich, gdy widzą poważne zaniedbania z jej strony. Należy jednak podkreślić, że ojciec nie może samowolnie „odebrać” dziecka matce bez udziału sądu. Każde działanie na własną rękę – np. zabranie dziecka matce bez orzeczenia sądu – byłoby niezgodne z prawem i mogłoby narazić ojca na konsekwencje.

Ojciec może natomiast zainicjować postępowanie sądowe o ograniczenie lub pozbawienie matki władzy rodzicielskiej. W tym celu powinien zebrać dowody świadczące o tym, że dobro dziecka jest przy matce zagrożone i złożyć odpowiedni wniosek do sądu (o tym poniżej). Sąd po przeanalizowaniu sprawy może zdecydować o zmianie miejsca pobytu dziecka przy ojcu, a w skrajnych przypadkach – o odebraniu matce praw rodzicielskich, jeśli zostaną spełnione omówione wcześniej przesłanki.

Warunkiem koniecznym jest zatem wykazanie przed sądem, że istnieje przynajmniej jedna z prawnych podstaw do pozbawienia matki władzy rodzicielskiej (opisanych w art. 111 k.r.o.), a pozostawienie dziecka pod opieką matki poważnie naruszałoby jego dobro. Innymi słowy, ojciec musi udowodnić, że sytuacja jest na tyle poważna, iż wymagane jest tak daleko idące posunięcie. Warto pamiętać, że sąd ma również możliwość zastosowania rozwiązań pośrednich – np. powierzenia dziecka ojcu przy jednoczesnym niepozbawianiu matki praw rodzicielskich (wówczas matka zachowuje ograniczoną władzę i prawo współdecydowania o dziecku). Taki wariant może być zastosowany, gdy zagrożenie dla dobra dziecka nie jest ekstremalne, ale leży w interesie dziecka, by na co dzień przebywało z ojcem.

Jakie dowody mają znaczenie w sprawie o pozbawienie praw rodzicielskich matki?

Dowody odgrywają kluczową rolę w sprawach o pozbawienie praw rodzicielskich. Sąd opiekuńczy musi posiadać wiarygodne informacje o sytuacji dziecka i zachowaniu matki, aby podjąć tak poważną decyzję. Samo niezadowolenie ojca czy konflikt między rodzicami absolutnie nie wystarczą – potrzebne jest obiektywne potwierdzenie, że matka faktycznie zaniedbuje dziecko lub je krzywdzi. Istotne znaczenie mają zwłaszcza następujące dowody:

Zeznania świadków – relacje osób, które mają bezpośrednią wiedzę o sposobie sprawowania opieki przez matkę. Mogą to być członkowie rodziny, sąsiedzi, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy opieki społecznej czy inne osoby zaobserwowały nieprawidłowe zachowania matki względem dziecka.
Dokumentacja urzędowa i medyczna – wszelkie dokumenty potwierdzające zaniedbania lub przemoc. Należą do nich m.in. notatki policyjne z interwencji domowych, założona Niebieska Karta w przypadku przemocy w rodzinie, orzeczenia o ukaraniu matki (np. za jazdę pod wpływem alkoholu z dzieckiem), raporty opieki społecznej, a także dokumentacja medyczna dziecka (stwierdzane urazy, zaniedbanie zdrowotne) lub matki (diagnozy uzależnienia, zaburzeń psychicznych).
Dowody z instytucji oświatowych – zaświadczenia ze szkoły lub przedszkola o sytuacji dziecka. Mogą one wskazywać np. na częste nieusprawiedliwione nieobecności, brak wymaganych przyborów, głód u dziecka czy wycofanie społeczne świadczące o problemach w domu. Opinie pedagogów i psychologów szkolnych również są cenne – mogą oni ocenić, czy dziecko przejawia oznaki zaniedbania bądź traumy.
Zdjęcia, nagrania, korespondencja – materiały multimedialne przedstawiające warunki, w jakich dziecko przebywa lub zachowanie matki. Przykładowo zdjęcia brudnego i niebezpiecznego domu, wideo ukazujące agresywne zachowanie matki, wiadomości SMS/e-mail od matki świadczące o jej problemach (np. przyznanie się do bezradności, pogróżki wobec dziecka lub ojca) mogą stanowić istotne dowody.
Opinia biegłych sądowych lub specjalistów – jak wspomniano, sąd może zlecić badanie psychologiczne rodziny w Opiniodawczym Zespole Specjalistów Sądowych (dawniej RODK). Opinia takich biegłych ocenia kompetencje wychowawcze matki, więź dziecka z rodzicami, ewentualne zaburzenia emocjonalne dziecka wynikające z sytuacji rodzinnej. Również opinie psychiatrów (gdy w grę wchodzi choroba psychiczna matki) są ważnym dowodem. Jeśli matka leczy się odwykowo lub psychiatrycznie, zaświadczenia od terapeutów o jej (braku) postępów także mogą być przedstawione.
Dowody potwierdzające brak zaangażowania matki – np. dokumenty świadczące o niepłaceniu alimentów (zaległości, egzekucje komornicze) czy o braku kontaktu z dzieckiem (historia kontaktów sporządzona przez kuratora lub choćby wydruki rozmów, z których wynika, że matka odmawia spotkań). Długotrwałe uchylanie się matki od obowiązków alimentacyjnych i wychowawczych jest mocnym sygnałem dla sądu o jej braku zainteresowania dzieckiem.

W postępowaniu o odebranie praw rodzicielskich dowody muszą być rzetelne i możliwie obiektywne. Sąd bada całość materiału – zeznania muszą być wiarygodne i zgodne ze sobą, dokumenty oficjalne mają dużą wagę, a opinie biegłych często przesądzają o ocenie sytuacji. Ważne jest, aby wniosek do sądu był dobrze uzasadniony i poparty dowodami już na starcie – zwiększa to szansę na pozytywne rozstrzygnięcie.

Masz sprawę, którą chcesz omówić?

Porozmawiajmy o Twojej sytuacji

Zgłoś chęć rozmowy. Zamów konsultację telefoniczną

Jak napisać wniosek o pozbawienie praw rodzicielskich matki i gdzie go złożyć?

Aby przejść od pytania, jak pozbawić matkę praw rodzicielskich, do praktycznych działań, konieczne jest sporządzenie odpowiedniego wniosku do sądu. Sprawa taka jest rozpoznawana w trybie nieprocesowym – inicjuje ją wniosek, a nie pozew. Oznacza to, że zamiast pozywać matkę jak w zwykłym procesie, ojciec (lub inny uprawniony wnioskodawca) składa do sądu opiekuńczego wniosek o wszczęcie postępowania w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej matki.

Właściwość sądu: Wniosek należy złożyć do wydziału rodzinnego i nieletnich sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli dziecko mieszka np. z ojcem w konkretnym rejonie, właściwy będzie sąd tego właśnie rejonu. Wniosek można nadać pocztą lub złożyć bezpośrednio w biurze podawczym sądu.

Opłata sądowa: Opłata od wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej wynosi obecnie 100 zł (opłata stała). Należy ją uiścić przy składaniu wniosku – dowód uiszczenia (potwierdzenie przelewu na konto sądu lub znak opłaty sądowej) dołącza się do wniosku.

Elementy i treść wniosku: Pismo należy zatytułować np. „Wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej matki”. We wniosku trzeba jasno wskazać:

Strony postępowania: wnioskodawcę (np. ojciec dziecka – podać imię, nazwisko, adres) oraz uczestniczkę postępowania, czyli matkę, której dotyczy żądanie (jej dane i adres). Należy też wskazać dziecko: imię, nazwisko, datę urodzenia.
Żądanie: czyli czego domaga się wnioskodawca. Można dodać, że wnosi się jednocześnie o powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej wyłącznie ojcu (jeśli taka jest intencja), choć formalnie samo pozbawienie matki praw automatycznie oznacza pełnię władzy u ojca.
Uzasadnienie: najobszerniejsza część, w której należy opisać stan faktyczny – czyli dlaczego domagamy się odebrania matce praw. Trzeba opisać zachowania matki, okoliczności życiowe dziecka, wszelkie sytuacje potwierdzające istnienie przesłanek z art. 111 k.r.o. Ważne jest powołanie dowodów na poparcie każdego twierdzenia. Uzasadnienie to serce wniosku – powinno przekonać sąd, że sytuacja jest poważna i spełnia ustawowe podstawy pozbawienia władzy rodzicielskiej matki.
Załączniki: lista dokumentów, które dołączamy (odpis aktu urodzenia dziecka – obowiązkowo w oryginale, dokumenty dowodowe: zaświadczenia, notatki, fotografie, wydruki korespondencji, ewentualnie odpis wyroku rozwodowego jeśli sprawa dotyczy rozwiedzionych rodziców itp.).

Wiedza jak napisać wniosek o pozbawienie praw rodzicielskich matki na istotne znaczenie, ponieważ zwiększa szansę na szybkie wszczęcie postępowania i nadanie sprawie biegu.

Jak przebiega postępowanie w sprawie pozbawienia praw rodzicielskich?

Postępowanie przed sądem opiekuńczym w sprawie o odebranie władzy rodzicielskiej matce toczy się w trybie nieprocesowym, co oznacza, że formalnie nie ma strony pozwanej i powodowej, lecz wnioskodawca i uczestnik. Mimo to przebieg przypomina zwykły proces – odbywają się rozprawy, są przeprowadzane dowody, a na koniec sąd wydaje orzeczenie (postanowienie). Cała procedura ma na celu dokładne zbadanie sytuacji dziecka i rodziców, zanim zapadnie tak ważna decyzja. Główne etapy takiego postępowania wyglądają następująco:

Wpływ wniosku i przygotowanie sprawy: Po złożeniu wniosku zostaje on doręczony matce jako uczestniczce postępowania – otrzymuje ona odpis i może złożyć odpowiedź na wniosek (ustosunkować się do zarzutów). Sąd może już na tym etapie podjąć pewne działania zabezpieczające dobro dziecka, jeśli sytuacja jest pilna – np. wydać w trybie zabezpieczenia postanowienie o miejscu pobytu dziecka przy ojcu na czas trwania sprawy.
Wywiady środowiskowe i opinie specjalistów: Sąd zleca kuratorowi sądowemu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Kurator odwiedza miejsce zamieszkania matki i ojca, sprawdza warunki bytowe dziecka, rozmawia z rodzicami, a następnie sporządza pisemny raport dla sądu. Równocześnie często kierowane jest zlecenie do OZSS (Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych) – psychologowie i pedagog oceniają relacje rodzinne, więź dziecka z matką i ojcem, ustalają ewentualne deficyty opieki. Taka kompleksowa opinia bywa kluczowym dowodem w sprawie.
Rozprawy sądowe i przeprowadzenie dowodów: Na rozprawie sąd przeprowadza dowody: przesłuchuje wnioskodawcę i matkę, przesłuchuje świadków zgłoszonych przez strony, analizuje dokumenty (te złożone przez strony oraz te uzyskane z instytucji, np. opinię OZSS, wywiad kuratora). Rozpraw może być kilka – czasem udaje się zakończyć postępowanie po jednym lub dwóch posiedzeniach, innym razem konieczne jest dłuższe postępowanie (np. gdy trzeba poczekać na opinie biegłych, na wyniki leczenia matki albo gdy wychodzą na jaw nowe okoliczności). Wszystkie zebrane dowody są oceniane przez sąd pod kątem wiarygodności i znaczenia dla sprawy.
Orzeczenie sądu: Po zamknięciu postępowania dowodowego sąd wydaje orzeczenie w formie postanowienia. Jeśli uzna, że przesłanki z art. 111 k.r.o. zostały spełnione i nadal istnieją – pozbawia matkę władzy rodzicielskiej. Wraz z pozbawieniem matki praw rodzicielskich, sąd zwykle rozstrzyga też o dalszym losie dziecka – najczęściej pozostawia pełnię władzy ojcu (jeśli ją posiada), ewentualnie ustanawia opiekuna prawnego czy pieczę zastępczą, gdy brak odpowiedniego rodzica. Jeśli dowody nie były wystarczające lub sytuacja się poprawiła w toku sprawy, sąd może oddalić wniosek (nie pozbawiać matki praw), bądź zamiast tego orzec np. ograniczenie władzy.
Środki odwoławcze: Od postanowienia sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja. Prawo jej złożenia ma zarówno wnioskodawca, jeśli sąd nie uwzględnił żądania, jak i matka, jeśli nie zgadza się z odebraniem jej praw. Termin na złożenie apelacji wynosi 14 dni od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem. W postępowaniu odwoławczym sprawa jest raz jeszcze analizowana, choć co do zasady sąd drugiej instancji opiera się głównie na materiale dowodowym zebranym wcześniej. Po prawomocnym zakończeniu sprawy (gdy upłyną terminy do odwołań lub zostanie wydane prawomocne orzeczenie drugoinstancyjne) pozostaje już kwestia wykonania rozstrzygnięcia.

Warto zaznaczyć, że postępowanie o pozbawienie praw rodzicielskich matki jest dla rodziny trudnym doświadczeniem emocjonalnym. Sąd stara się prowadzić je z wyczuciem – może np. zadecydować o wysłuchaniu dziecka w przyjaznych warunkach (jeśli wiek i dojrzałość dziecka na to pozwalają), by poznać jego zdanie, ale zarazem nie narażać go na traumę konfrontacji z rodzicami na sali rozpraw. Każda sprawa jest inna, dlatego tempo i przebieg mogą się różnić – niemniej celem zawsze jest ochrona dobra dziecka.

Co dzieje się po pozbawieniu matki praw rodzicielskich?

Prawomocne pozbawienie matki władzy rodzicielskiej wywołuje daleko idące skutki prawne zarówno dla niej, jak i dla dziecka oraz ojca. Przede wszystkim matka traci wszystkie atrybuty władzy rodzicielskiej – od momentu uprawomocnienia się orzeczenia nie może już podejmować żadnych decyzji dotyczących dziecka. Nie ma prawa decydować o miejscu pobytu dziecka, jego edukacji, leczeniu, wyjazdach za granicę, nie reprezentuje dziecka przed urzędami ani nie zarządza jego majątkiem. Mówiąc wprost, przestaje być w świetle prawa „opiekunem prawnym” swojego dziecka.

Władza rodzicielska przechodzi w całości na drugiego rodzica, o ile ten jej nie był pozbawiony. Zazwyczaj więc to ojciec zyskuje pełnię praw rodzicielskich i od tej pory samodzielnie decyduje o wszystkich istotnych sprawach dziecka. Jeżeli ojciec dziecka również wcześniej został pozbawiony władzy (lub np. nie żyje albo nie ma ustalonego ojcostwa), wówczas konieczne jest ustanowienie dla dziecka opieki prawnej. Sąd opiekuńczy wyznacza wtedy opiekuna prawnego (może nim zostać np. krewny) albo powierza dziecko pieczy zastępczej (rodzinie zastępczej lub rodzinnemu domowi dziecka).

Mimo utraty praw rodzicielskich, matka nadal pozostaje rodzicem w sensie biologicznym, dlatego pewne wynikające z tego konsekwencje pozostają aktualne:

Obowiązek alimentacyjny: Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie zwalnia matki z obowiązku płacenia alimentów na dziecko. Matka wciąż jest zobowiązana do finansowego przyczyniania się do utrzymania dziecka, adekwatnie do swoich możliwości zarobkowych. Jeżeli do tej pory płaciła alimenty (np. ustalone wyrokiem rozwodowym), nadal musi to robić. Jeśli unikała płacenia, pozbawienie praw nie powoduje umorzenia długu alimentacyjnego ani nie uchyla możliwości dochodzenia alimentów.
Kontakty z dzieckiem: Utrata praw rodzicielskich nie oznacza automatycznie zakazu widywania dziecka. Kwestia kontaktów (wizyt, spotkań, telefonów itp.) jest odrębna od władzy rodzicielskiej. Matka zachowuje prawo do osobistej styczności z dzieckiem, chyba że sąd postanowi inaczej. Jeżeli okoliczności, które były powodem odebrania praw, budzą obawy co do kontaktów (np. matka jest agresywna lub demoralizująco wpływa na dziecko), ojciec może wystąpić o uregulowanie lub nawet zakazanie kontaktów matki z dzieckiem. Bez odrębnego orzeczenia jednak matka może wciąż utrzymywać relacje z dzieckiem, oczywiście o ile dobro dziecka na to pozwala.
Nazwisko dziecka: Pozbawienie matki władzy rodzicielskiej umożliwia pewne zmiany dotyczące nazwiska dziecka. Co do zasady samo odebranie praw nie zmienia nazwiska dziecka – jeśli nosiło nazwisko matki lub dwuczłonowe, nadal je ma. Jednak później drugi rodzic (ojciec) może np. wystąpić o zmianę nazwiska dziecka na swoje bez zgody matki pozbawionej praw (w normalnej sytuacji zmiana nazwiska dziecka wymaga zgody obojga rodziców).
Dziedziczenie: Odebranie władzy rodzicielskiej nie wpływa bezpośrednio na prawo dziedziczenia – matka nadal jest ustawową spadkobierczynią swojego dziecka i odwrotnie. Oznacza to, że dziecko zachowuje prawo do ewentualnego spadku po matce, a matka po dziecku.
Adopcja dziecka: Istotną konsekwencją pozbawienia matki praw jest to, że przysposobienie (adopcja) dziecka może nastąpić bez jej zgody. Jeżeli np. nowa żona ojca chciałaby adoptować dziecko, to pozbawienie matki władzy oznacza, że jej zgoda nie jest wymagana przez sąd dla takiej adopcji.

Trzeba podkreślić, że pozbawienie praw rodzicielskich matki nie jest stanem nieodwracalnym. Jeśli w przyszłości ustąpią przyczyny, które były podstawą odebrania władzy, matka może starać się o jej przywrócenie. Zgodnie z art. 111 § 2 k.r.o., w razie ustania przyczyny pozbawienia władzy rodzicielskiej, sąd opiekuńczy może ją rodzicowi przywrócić. Oznacza to, że gdy np. matka wyleczy się z choroby czy nałogu, poprawi warunki życia i wykaże, że potrafi już należycie zajmować się dzieckiem, może złożyć wniosek o przywrócenie praw. Sąd ponownie oceni sytuację – jeśli uzna, że dobro dziecka nie jest już zagrożone i matka jest zdolna do opieki, przywróci jej władzę rodzicielską.

Reasumując, pozbawienie matki władzy rodzicielskiej to ostateczność, stosowana wyłącznie dla ochrony dziecka. Po takim orzeczeniu pełnia praw i obowiązków opiekuńczych spoczywa zazwyczaj na ojcu (lub innym opiekunie). Matka traci wpływ na losy dziecka, ale nie jest całkowicie wyłączona z jego życia – pozostają więzy biologiczne, możliwość kontaktu i obowiązek wspierania dziecka finansowo. Prawo daje też szansę naprawy: gdy matka udowodni, że zmieniła swoje postępowanie i nie stanowi już zagrożenia, władza rodzicielska może zostać jej przywrócona w przyszłości. Wszystkie decyzje w tych sprawach podejmowane są przez sąd z myślą o dobru dzieci, które jest tutaj wartością nadrzędną.

^{1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm.) ↩}

Autor wpisu:

Picture of Mariusz Krzyżanowski<br><font color="#C39E3A"; size=4> adwokat</font><br><br>

Mariusz Krzyżanowski
adwokat

Niniejsza publikacja została opracowana z najwyższą starannością, jednak niektóre informacje przedstawiono w sposób skrócony. W związku z tym artykuł ma wyłącznie charakter poglądowy, a zawarte w nim treści nie mogą zastępować pełnej i szczegółowej analizy danego zagadnienia. Kancelaria Adwokacka Mariusz Krzyżanowski nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek straty wynikające z działań podjętych lub zaniechanych na podstawie niniejszej publikacji. W celu omówienia indywidualnej sprawy zapraszamy do kontaktu i podjęcia współpracy.