Opieka prawna: na czym polega?

23/10/2025

Czas czytania: 17 minut

23/10/2025

Czas czytania: 17 minut

Prawna opieka to mechanizm ochronny zapewniający wsparcie osobom, które same nie mogą o siebie zadbać. Dotyczy to najczęściej dzieci pozbawionych bezpośredniej pieczy rodziców lub osób dorosłych całkowicie ubezwłasnowolnionych. Instytucja ta ma na celu zagwarantowanie takiej osobie opieki i reprezentacji w sprawach osobistych oraz majątkowych.

Czym jest opieka prawna i w jakim celu się ją ustanawia?

Opiekun prawny zastępuje rodziców dziecka we wszystkich ich obowiązkach – sprawuje pieczę nad osobą małoletniego, dba o jego majątek i występuje jako przedstawiciel ustawowy we wszelkich czynnościach prawnych. Opieka prawna ustanowiona przez sąd ma na celu ochronę interesów osoby, która nie może samodzielnie prowadzić swoich spraw. Zgodnie z art. 145 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.)¹, opiekę nad osobą potrzebującą ustanawia sąd opiekuńczy, gdy tylko poweźmie wiadomość o istnieniu prawnego powodu. Jest to więc zawsze działanie sformalizowane – nie można samodzielnie „powołać” opiekuna bez udziału sądu.

W myśl uregulowań zawartych w ustawie Kodeks rodzinny i opiekuńczy opieka nad małoletnim jest ustanawiana, gdy żaden z rodziców nie może sprawować władzy rodzicielskiej nad dzieckiem. Innymi słowy, opieka prawna służy zabezpieczeniu dziecka w sytuacji, gdy nie ma ono czynnego prawnie opiekuna w osobie matki lub ojca. Przepisy stanowią wprost, że jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo rodzice są nieznani, dla dziecka ustanawia się opiekę. Przykładowo, gdy oboje rodzice małoletniego zmarli lub zostali pozbawieni praw rodzicielskich (np. z powodu rażącego zaniedbywania dziecka), sąd opiekuńczy wyznacza dziecku opiekuna prawnego. W praktyce często zostaje nim bliski krewny – na przykład babcia, dziadek albo dorosłe rodzeństwo. Co istotne, nie ustanawia się opieki prawnej, dopóki chociaż jedno z rodziców posiada władzę rodzicielską – ten rodzic ma wtedy pełne prawo do opieki nad dzieckiem i nie ma podstaw do ingerencji sądu.

Polskie prawo przewiduje też opiekę prawną nad osobami pełnoletnimi, ale tylko w szczególnych okolicznościach. Dotyczy to sytuacji, gdy osoba dorosła została całkowicie ubezwłasnowolniona orzeczeniem sądu (np. z powodu choroby psychicznej lub niepełnosprawności intelektualnej uniemożliwiającej samodzielne funkcjonowanie). Wówczas ustanawia się dla niej opiekuna na zasadach analogicznych jak dla dziecka. Przepisy k.r.o. wyraźnie stanowią, że do opieki nad ubezwłasnowolnionym stosuje się odpowiednio regulacje dotyczące opieki nad małoletnim. Taki opiekun dorosłego przejmuje dbałość o sprawy osobiste i majątkowe podopiecznego, jednakże sam proces ustanowienia opieki poprzedza odrębne postępowanie o ubezwłasnowolnienie osoby (prowadzone w sądzie okręgowym).

Kto może zostać objęty opieką prawną? Przesłanki i przykłady z praktyki

Opieka prawna nad małoletnim jest ustanawiana zawsze wtedy, gdy dziecko nie ma żadnego rodzica mogącego faktycznie i prawnie sprawować nad nim opiekę. Podstawową przesłanką jest zatem brak osoby posiadającej władzę rodzicielską nad danym małoletnim. Taka sytuacja zachodzi m.in. wskutek śmierci obojga rodziców albo prawomocnego pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej przez sąd. W praktyce każdy małoletni poniżej 18 roku życia, który pozostał bez opieki rodziców, musi mieć ustanowionego opiekuna prawnego – czy to osobę fizyczną, czy w pewnych sytuacjach instytucjonalną (np. gdy dziecko trafia do rodziny zastępczej lub placówki opiekuńczej, do czasu ustanowienia opiekuna jego sprawami formalnie zajmuje się właściwy podmiot wskazany przez sąd).

Warto podkreślić, że opieki prawnej nie ustanawia się, jeżeli choć jedno z rodziców żyje i dysponuje pełnią praw rodzicielskich względem dziecka. W takiej sytuacji to właśnie ten rodzic – nawet jeśli samotnie wychowujący – jest ustawowym reprezentantem małoletniego i nie ma potrzeby ustanawiania dla dziecka odrębnego opiekuna. Dopiero gdy żaden z rodziców nie może sprawować władzy rodzicielskiej (np. oboje nie żyją, są nieznani lub utracili prawa), zachodzi prawny powód do ustanowienia opieki. Przykładem może być tutaj sytuacja osieroconego rodzeństwa, którym dotychczas zajmowała się dalsza rodzina – po formalnym uregulowaniu sytuacji dzieci sąd powierzy pieczę nad nimi wybranemu krewnemu jako opiekunowi prawnemu. Innym przykładem jest dziecko, którego rodzice z powodu ciężkich zaniedbań zostali trwale pozbawieni władzy rodzicielskiej – wówczas np. babcia lub dziadek mogą zostać ustanowieni opiekunami prawnymi wnuka, przejmując opiekę nad nim w pełnym zakresie.

Jeśli chodzi o osoby dorosłe, opieką prawną może zostać objęty tylko taki pełnoletni, który został uznany przez sąd za niezdolnego do samodzielnego kierowania swym postępowaniem, a więc całkowicie ubezwłasnowolniony. Dotyczy to najczęściej osób dotkniętych uzależnieniami, poważnymi zaburzeniami psychicznymi, chorobami otępiennymi (np. zaawansowana choroba Alzheimera) czy głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Opieka nad małoletnim i opieka nad ubezwłasnowolnionym dorosłym mają ten sam cel – ochronę interesów podopiecznego – lecz różnią się podstawą prawną ustanowienia (brak opieki rodzica vs. ubezwłasnowolnienie) oraz statusem samego podopiecznego. W przypadku osoby dorosłej najpierw musi zapaść odrębne orzeczenie sądu o ubezwłasnowolnieniu całkowitym, dopiero potem ustanawiany jest opiekun prawny. Przykładowo, sąd może ustanowić opiekę prawną nad 30-letnią osobą z ciężkim upośledzeniem umysłowym – po jej ubezwłasnowolnieniu opiekunem zostaje np. matka lub ojciec takiej osoby. Z kolei osoba starsza cierpiąca na demencję może, na wniosek rodziny i po odpowiednim orzeczeniu, zostać objęta opieką prawną sprawowaną przez dorosłe dziecko.

Uwaga: Przepisy dotyczące opieki nad dziećmi znajdują się przede wszystkim w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym – Kodeks cywilny² opieka nad małoletnim nie zajmuje się tym zagadnieniem wprost. Kodeks cywilny określa jedynie pewne kwestie ogólne (np. od którego momentu osoba staje się pełnoletnia, a więc kiedy ustaje małoletniość), natomiast szczegółowe zasady sprawowania opieki prawnej nad dzieckiem określone zostały w k.r.o.

Potrzebujesz wsparcia we własnej sprawie?

Umów się na spotkanie

Pozostaw swój numer telefonu. Oddzwonimy w celu ustalenia dogodnego terminu

Jakie są obowiązki opiekuna prawnego wobec osoby pozostającej pod opieką?

Opiekun prawny ma za zadanie troszczyć się o osobę i majątek swojego podopiecznego z należytą starannością. W praktyce zakres jego obowiązków jest zbliżony do obowiązków rodzica wobec dziecka. Poniżej przedstawiono kluczowe powinności opiekuna prawnego wynikające z przepisów prawa:

Piecza nad osobą podopiecznego: Opiekun musi dbać o codzienne potrzeby i dobrostan osoby pozostającej pod opieką. W przypadku małoletniego oznacza to m.in. zapewnienie mu odpowiednich warunków życia, edukacji, opieki lekarskiej oraz wychowania. Jeśli podopiecznym jest osoba dorosła niezdolna do samodzielnego życia, opiekun organizuje dla niej pomoc w codziennym funkcjonowaniu, leczenie, rehabilitację itp. zgodnie z jej potrzebami.
Zarząd majątkiem i finansami: Opiekun prawny zarządza majątkiem pozostającego pod opieką i zobowiązany jest czynić to w sposób gospodarny oraz zabezpieczający interesy podopiecznego. Powinien sporządzić dokładny spis (inwentarz) majątku podopiecznego po objęciu opieki i przedstawić go sądowi, a następnie zarządzać tym majątkiem tak, by nie dopuścić do jego uszczuplenia w sposób sprzeczny z interesem osoby pozostającej pod opieką. Wszelkie cenne przedmioty, papiery wartościowe czy większe kwoty pieniędzy opiekun może być zobowiązany złożyć do depozytu albo ulokować na wydzielonym rachunku bankowym, z którego wypłaty wymagają zgody sądu.
Reprezentowanie podopiecznego: Opiekun jest ustawowym przedstawicielem osoby pozostającej pod opieką. Oznacza to, że w granicach przewidzianych prawem może dokonywać w imieniu podopiecznego czynności prawnych i składać oświadczenia woli – na przykład zawierać umowy dotyczące leczenia, edukacji, zarządu majątkiem czy dochodzić roszczeń na drodze sądowej w imieniu podopiecznego. Przy wykonywaniu funkcji przedstawiciela opiekun musi jednak pamiętać o ograniczeniach: nie może reprezentować podopiecznego w sprawach, w których występuje konflikt interesów między nim a podopiecznym (np. nie może jako opiekun kupić od podopiecznego jego domu dla siebie – w takich sytuacjach konieczne jest ustanowienie kuratora dla danej czynności).
Zgoda sądu na ważne decyzje: Opiekun powinien uzyskiwać uprzednie zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku małoletniego. W praktyce oznacza to, że np. sprzedaż nieruchomości należącej do podopiecznego, zaciągnięcie w jego imieniu kredytu, odmowa wyrażenia zgody na określone leczenie czy też dokonanie podziału majątku dziecka – wszystko to wymaga osobnego upoważnienia sądu. Sąd rodzinny kontroluje w ten sposób działania opiekuna w najistotniejszych kwestiach, aby zabezpieczyć interesy osoby znajdującej się pod opieką.
Sprawozdawczość i nadzór sądu: Opiekun prawny podlega stałemu nadzorowi sądu opiekuńczego. W praktyce sąd może w każdym czasie żądać od opiekuna wyjaśnień i dokumentów dotyczących sprawowania opieki. Ponadto opiekun ma obowiązek przynajmniej raz w roku składać do sądu szczegółowe sprawozdanie z opieki nad osobą podopiecznego oraz rachunki z zarządu jego majątkiem. Sąd bada te sprawozdania i w razie potrzeby wydaje zalecenia bądź zarządza korektę działań opiekuna. Jeżeli opiekun zaniedbuje swe obowiązki lub nienależycie prowadzi sprawy podopiecznego, sąd może go odwołać z pełnionej funkcji.

Kto może zostać opiekunem prawnym i jak wygląda proces jego powołania?

Ustanowienie konkretnej osoby opiekunem prawnym następuje w drodze postanowienia sądu opiekuńczego. Prawo określa zarówno wymagania stawiane kandydatowi na opiekuna, jak i tryb jego powołania. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewidują pewne negatywne przesłanki, które wykluczają możliwość ustanowienia danej osoby opiekunem. Zgodnie z art. 148 k.r.o. opiekunem nie może zostać osoba nieposiadająca pełnej zdolności do czynności prawnych (czyli np. niepełnoletnia lub ubezwłasnowolniona) ani osoba pozbawiona praw publicznych. Ponadto opiekunem małoletniego nie będzie mogła zostać osoba, która została kiedyś pozbawiona władzy rodzicielskiej nad własnym dzieckiem lub już wcześniej odsunięta przez sąd od pełnienia funkcji opiekuna. Dyskwalifikują również poważne przewinienia – kandydat skazany prawomocnie za przestępstwo przeciw wolności seksualnej, za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy lub za jakiekolwiek przestępstwo popełnione na szkodę małoletniego nie może pełnić roli opiekuna. Podobnie osoba, wobec której orzeczono sądowy zakaz pracy z dziećmi lub zakaz przebywania w określonych miejscach (np. w szkołach czy placówkach opiekuńczych), nie zostanie dopuszczona do opieki. Wreszcie, sąd musi ocenić, czy nie zachodzi prawdopodobieństwo, że dana osoba nie sprosta obowiązkom opiekuna – jeśli istnieją uzasadnione obawy (choćby niezawinione, jak np. zły stan zdrowia kandydata, nałóg alkoholowy czy nadmierne obciążenie innymi obowiązkami), sąd odmówi powierzenia jej opieki.

Jeżeli powyższe przesłanki wykluczające nie zachodzą, sąd opiekuńczy poszukuje osoby najlepiej nadającej się do pełnienia funkcji opiekuna. Ustawa wskazuje pewną hierarchię pierwszeństwa: jeśli to możliwe, opiekunem powinien zostać ktoś wskazany przez rodziców dziecka. Rodzice (o ile mieli władzę rodzicielską w chwili śmierci lub przed ubezwłasnowolnieniem) mogą wcześniej w testamencie lub innym oświadczeniu wyrazić wolę powierzenia opieki konkretnej osobie – taka osoba, o ile nie ma ku temu przeszkód, ma pierwszeństwo przy ustanowieniu opiekunem. W braku wskazania przez rodziców, sąd w dalszej kolejności bierze pod uwagę krewnych lub inne osoby blisko związane z podopiecznym (np. dziadków, pełnoletnie rodzeństwo, ciotki, wujów albo bliskich rodzinie przyjaciół). Przy doborze kandydata decydujące znaczenie ma dobro pozostającego pod opieką – sąd oceni więź z kandydatem, jego możliwości zapewnienia właściwej opieki oraz predyspozycje osobiste. Gdy brak jest odpowiednich bliskich osób, sąd zwraca się do jednostki organizacyjnej pomocy społecznej o wskazanie kandydata na opiekuna. W praktyce w takiej sytuacji opiekunem prawnym bywa ustanawiany np. profesjonalny kurator lub pracownik domu pomocy społecznej, jeśli podopieczny tam przebywa. Warto dodać, że prawo dopuszcza powołanie jednego opiekuna dla rodzeństwa (jeżeli nie ma sprzeczności interesów między dziećmi) – co więcej, wspólna opieka nad dzieckiem może być powierzona małżonkom (w praktyce np. dziadkowie będący małżeństwem mogą razem sprawować opiekę).

Po wyłonieniu odpowiedniej osoby, sąd opiekuńczy wydaje postanowienie o ustanowieniu jej opiekunem prawnym. Z tą chwilą wyznaczony opiekun uzyskuje uprawnienia i obowiązki w zakresie opieki, ma też obowiązek niezwłocznie objąć opiekę. Co do zasady, osoba ustanowiona opiekunem nie może odmówić pełnienia tej funkcji – z ważnych powodów może jednak zwrócić się do sądu o zwolnienie z obowiązku objęcia opieki (np. z uwagi na własną poważną chorobę czy podeszły wiek). Jeżeli sąd nie zwolni opiekuna, powinien on jak najszybciej przystąpić do wykonywania swoich zadań. Ustawowym wymogiem jest złożenie przez opiekuna przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym, iż będzie sumiennie wywiązywał się z powierzonej funkcji. Dopiero złożenie takiego przyrzeczenia finalizuje proces powołania opiekuna prawnego i rozpoczyna właściwe sprawowanie opieki.

Ostateczną decyzję o ustanowieniu danej osoby opiekunem podejmuje sąd opiekuńczy (wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego właściwy dla miejsca zamieszkania podopiecznego). Osoba zainteresowana opieką – lub inny uprawniony wnioskodawca – musi złożyć stosowny wniosek do sądu, chyba że postępowanie zostanie wszczęte z urzędu (co może mieć miejsce, gdy sąd sam poweźmie informację o potrzebie ustanowienia opieki, np. na skutek zawiadomienia z urzędu stanu cywilnego o zgonie rodziców dziecka). Zanim zapadnie rozstrzygnięcie, sąd bada, czy kandydat spełnia wszystkie wymogi ustawowe oraz czy okoliczności faktyczne uzasadniają ustanowienie opieki. Często przeprowadzane jest posiedzenie z udziałem kandydata na opiekuna i np. przedstawiciela pomocy społecznej; sąd może też zasięgnąć opinii biegłych lub wywiadu kuratora sądowego na temat sytuacji osobistej dziecka. Dopiero wówczas zapada postanowienie o powołaniu opiekuna prawnego. Cała procedura ma charakter nieprocesowy i toczy się z reguły dość sprawnie – w sprawach pilnych sąd może jeszcze przed ostatecznym wyborem ustanowić tymczasowego kuratora dla zabezpieczenia interesów podopiecznego.

Prawnik od spraw rodzinnych może pomóc zarówno w prawidłowym przygotowaniu wniosku o ustanowienie opieki, jak i w reprezentowaniu wnioskodawcy przed sądem. Skorzystanie z takiej profesjonalnej pomocy bywa zasadne, zwłaszcza gdy sytuacja prawna jest złożona (np. trzeba równolegle uregulować kwestie władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, itp.). Dzięki temu procedura przebiega sprawniej, a ryzyko popełnienia błędów formalnych jest mniejsze.

Opieka prawna nad dzieckiem a opieka nad dorosłym – kluczowe różnice

Choć opieka prawna nad małoletnim i nad dorosłym ubezwłasnowolnionym opiera się na tych samych przepisach, istnieją między nimi istotne różnice. Przede wszystkim, w przypadku dziecka opieka prawna pełni rolę substytutu władzy rodzicielskiej – opiekun przejmuje opiekę nad dzieckiem, ponieważ jego rodzice nie mogą jej wykonywać. Natomiast wobec osoby dorosłej opieka prawna może zostać ustanowiona wyłącznie wtedy, gdy nastąpiło jej ubezwłasnowolnienie całkowite przez sąd. Innymi słowy, warunkiem opieki nad dorosłym jest wcześniejsze pozbawienie go zdolności do czynności prawnych z powodu braku możliwości kierowania własnymi sprawami. Z kolei dla małoletniego nie władnego samodzielnie o sobie decydować podstawą jest fakt braku rodzica prawnie zdolnego do opieki.

Kolejna różnica dotyczy osoby opiekuna. Dla dziecka opiekunem prawnym nie może być żaden z rodziców – skoro bowiem którykolwiek z rodziców mógłby sprawować opiekę, nie ustanawia się dodatkowej opieki prawnej. Opiekun jest więc zawsze osobą inną niż rodzic (np. krewnym lub zupełnie obcym). Natomiast przy opiece nad dorosłym dopuszczalne, a często wręcz zalecane, jest ustanowienie opiekunem najbliższego krewnego takiej osoby. Ustawa wskazuje, że jeśli dobro podopiecznego nie stoi na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien zostać przede wszystkim jego małżonek, a w braku małżonka – ojciec lub matka. O ile więc dla dziecka naturalnym opiekunem byliby rodzice (gdyby mogli), o tyle dla osoby dorosłej niezdolnej do samodzielnego działania często właśnie członek najbliższej rodziny (małżonek, rodzic, dorosłe dziecko) staje się formalnym opiekunem prawnym.

Ważne różnice dotyczą także ustania opieki. Opieka nad dzieckiem ma z założenia charakter przejściowy. Kiedy ustaje opieka prawna? Przepisy przewidują, że kończy się ona z mocy prawa z chwilą osiągnięcia przez podopiecznego pełnoletności (18 lat) albo w razie przywrócenia któremuś z rodziców władzy rodzicielskiej. Jeżeli więc np. sytuacja rodziny dziecka ulegnie poprawie i sąd uchyli wcześniejsze pozbawienie władzy rodzicielskiej, opieka prawna nad małoletnim ustanie, a dziecko wróci pod opiekę rodzica. Natomiast opieka nad ubezwłasnowolnionym dorosłym może trwać dożywotnio, ale ustaje automatycznie w przypadku uchylenia ubezwłasnowolnienia albo zamiany ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe (w tym drugim wypadku opiekę zastępuje ustanowienie kurateli). W obu sytuacjach – zarówno gdy podopieczny uzyskuje pełną zdolność do działania (osiąga dorosłość lub odzyskuje ją na skutek orzeczenia) – dalsza opieka prawna staje się bezprzedmiotowa i z mocy prawa wygasa.

Na marginesie warto omówić kwestię adopcji, którą część osób może mylić z opieką prawną nad dzieckiem. Przysposobienie a opieka prawna to jednak dwie odrębne instytucje prawa rodzinnego. Przysposobienie, czyli adopcja, powoduje powstanie trwałej więzi prawnej między dzieckiem a przysposabiającymi – dziecko staje się faktycznie i prawnie członkiem nowej rodziny. Adoptowane dziecko otrzymuje status identyczny jak dziecko biologiczne: zmienia się jego nazwisko, ma pełne prawo dziedziczenia po nowych rodzicach i ich krewnych, a także ciąży na nim wobec nich ustawowy obowiązek alimentacyjny w przyszłości. Tymczasem opieka prawna nie tworzy takiej więzi rodzinnej. Opiekun prawny nie staje się rodzicem podopiecznego – wykonuje jedynie powierzone mu przez sąd obowiązki pieczy i reprezentacji, nie przysposabiając dziecka. W efekcie dziecko pozostające pod opieką prawną nie nabywa praw i obowiązków wynikających z pokrewieństwa: nie dziedziczy po opiekunie z ustawy, nie nosi jego nazwiska, nie powstaje też więź pokrewieństwa między dzieckiem a rodziną opiekuna.

Podsumowując, opieka prawna a adopcja różnią się zasadniczo skutkami prawnymi. Opieka prawna jest zazwyczaj rozwiązaniem tymczasowym, trwającym do czasu osiągnięcia przez dziecko pełnoletności lub zmiany okoliczności rodzinnej, i pozostaje pod stałym nadzorem sądu. Adopcja zaś to trwałe uzyskanie nowego statusu dziecka – co do zasady nieodwracalne – które całkowicie zastępuje pierwotną więź z biologicznymi rodzicami. Wybór między tymi instytucjami zależy od sytuacji: opieka prawna bywa stosowana np. gdy istnieje nadzieja na powrót dziecka do rodziny biologicznej lub gdy adopcja z różnych względów nie jest możliwa, natomiast przysposobienie jest preferowane, gdy celem jest stworzenie dziecku pełnoprawnej nowej rodziny na stałe.

Masz sprawę, którą chcesz omówić?

Porozmawiajmy o Twojej sytuacji

Zgłoś chęć rozmowy. Zamów konsultację telefoniczną

Jak przebiega postępowanie o ustanowienie opieki prawnej?

Postępowanie w sprawie ustanowienia opieki prawnej toczy się przed sądem opiekuńczym (wydział rodzinny sądu rejonowego) i ma charakter nieprocesowy. Aby formalnie została ustanowiona opieka nad daną osobą, konieczne jest przejście przez określone etapy procedury. Poniżej w zarysie opisujemy, jak przebiega takie postępowanie:

Wszczęcie postępowania. Sprawa może zostać zainicjowana na wniosek osoby zainteresowanej lub odpowiedniego organu. W praktyce wniosek o ustanowienie opieki nad małoletnim składa często krewny dziecka (np. babcia chcąca objąć opiekę nad wnukiem) albo przedstawiciel opieki społecznej. Wniosek kieruje się do właściwego miejscowo sądu opiekuńczego. Niekiedy postępowanie rusza z urzędu – na przykład gdy sąd poweźmie informację o takiej konieczności (art. 145 § 2 k.r.o. stanowi, że sąd ustanawia opiekę, skoro tylko poweźmie wiadomość o istnieniu prawnego powodu). Źródłem takiej informacji bywa np. akt zgonu rodziców przekazany przez urząd stanu cywilnego, zgłoszenie od policji lub sygnał od pracownika socjalnego.
Ustalenie sytuacji i wybór kandydata. Sąd rodzinny bada okoliczności sprawy – przede wszystkim to, czy zachodzi podstawa do ustanowienia opieki (np. potwierdzenie, że rodzice dziecka nie mogą sprawować nad nim opieki albo że osoba dorosła została ubezwłasnowolniona). Równocześnie poszukiwany jest odpowiedni kandydat na opiekuna, jeżeli wnioskodawca go nie wskazał we wniosku. Na tym etapie sąd może przeprowadzić wywiad środowiskowy przez kuratora sądowego, zażądać dokumentów (np. odpisu aktu urodzenia dziecka, dokumentacji medycznej) oraz weryfikuje spełnienie wymogów przez ewentualnego kandydata (niekaralność, pełna zdolność do czynności prawnych itp.). Często sąd wzywa na posiedzenie wnioskodawcę, potencjalnego opiekuna oraz inne osoby spokrewnione lub zaangażowane w sprawę, aby wysłuchać ich stanowisk. W przypadku dziecka sąd może – o ile to stosowne i możliwe – wysłuchać również jego opinii (zwłaszcza jeśli dziecko jest starsze). Na tym etapie w sprawy dziecka może włączyć się także prokurator lub Rzecznik Praw Dziecka, jeżeli uznają to za potrzebne.
Tymczasowe zabezpieczenie opieki. Jeżeli między wszczęciem postępowania a wydaniem ostatecznego postanowienia istnieje ryzyko, że podopieczny pozostawałby bez właściwej opieki, sąd może podjąć środki tymczasowe. Przykładowo, jeżeli dobro pozostającego pod opieką tego wymaga, sąd może wydać niezbędne zarządzenia dla ochrony osoby lub majątku – w szczególności ustanowić tymczasowego kuratora sprawującego pieczę do czasu objęcia opieki przez docelowego opiekuna. Taki kurator ma ograniczony zakres obowiązków, ale zapewnia, że do momentu wyboru stałego opiekuna interesy podopiecznego nie będą zaniedbane.
Rozprawa i postanowienie sądu. Formalnie ustanowienie opieki następuje poprzez wydanie postanowienia przez sąd opiekuńczy. Z reguły odbywa się posiedzenie (rozprawa) z udziałem wnioskodawcy oraz wskazanego kandydata na opiekuna. Sąd ocenia całokształt materiału dowodowego – dokumenty, wyniki wywiadów, zeznania – i podejmuje decyzję. Jeżeli wszystkie przesłanki są spełnione, sąd wydaje postanowienie o ustanowieniu opieki i wyznacza konkretną osobę opiekunem prawnym. Postanowienie staje się skuteczne z chwilą uprawomocnienia.
Objęcie opieki przez opiekuna. Po wydaniu orzeczenia wyznaczona osoba musi objąć opiekę, co w praktyce oznacza podjęcie czynności opiekuńczych oraz złożenie wymaganych oświadczeń. Przepisy wymagają, by każdy ustanowiony opiekun złożył przyrzeczenie przed sądem opiekuńczym, że będzie sumiennie wykonywać obowiązki opiekuna. Od tego momentu opiekun może już działać w imieniu podopiecznego w granicach prawa. Sąd wydaje mu stosowne zaświadczenie lub uwierzytelniony odpis postanowienia, które stanowią podstawę jego umocowania jako przedstawiciela ustawowego osoby pozostającej pod opieką.

W praktyce cały proces ustanowienia opieki prawnej może zająć od kilku tygodni do kilku miesięcy – zależnie od stopnia skomplikowania sprawy i obłożenia sądu. Sytuacje nagłe (zwłaszcza dotyczące dzieci) są jednak rozpatrywane priorytetowo, tak aby zapewnić podopiecznym niezbędną ochronę bez zbędnej zwłoki.

Warto nadmienić, że w trakcie procedury kandydat na opiekuna może liczyć na wsparcie merytoryczne ze strony sądu oraz właściwych instytucji (np. pracowników socjalnych). Niemniej, jeśli sprawa jest złożona lub budzi wątpliwości prawne, dobrym rozwiązaniem jest profesjonalna pomoc prawna. Prawnik pomoże sformułować wniosek, zgromadzić potrzebne dowody i przeprowadzi kandydata na opiekuna przez kolejne etapy postępowania, zwiększając szanse na pozytywne i szybkie rozstrzygnięcie sprawy.

Czy można zrezygnować z funkcji opiekuna prawnego?

Powierzenie funkcji opiekuna prawnego wiąże się z dużą odpowiedzialnością, a pełnienie jej bywa trudne – zwłaszcza w przypadku opieki nad osobą ciężko chorą lub sprawiającą poważne problemy wychowawcze. Prawo przewiduje możliwość rezygnacji opiekuna z pełnionej funkcji, ale nie jest to decyzja zależna wyłącznie od jego woli i wymaga zgody sądu. Zgodnie z art. 169 §1 k.r.o. sąd opiekuńczy może na żądanie opiekuna zwolnić go z opieki, jeżeli występują ważne powody. Ustawodawca nie precyzuje katalogu takich powodów – w praktyce mogą to być np. poważne problemy zdrowotne opiekuna, podeszły wiek, niemożność porozumienia się z podopiecznym, zmiana sytuacji życiowej (jak wyjazd za granicę) czy inne okoliczności uniemożliwiające należyte sprawowanie opieki. Opiekun chcący zrzec się funkcji powinien złożyć do sądu odpowiedni wniosek o zwolnienie z opieki, w którym przedstawi przyczyny swojej rezygnacji. W rozpatrzeniu takiego wniosku i właściwym jego umotywowaniu może pomóc profesjonalna pomoc prawna, aby przekonać sąd, że rzeczywiście zachodzą przesłanki do zwolnienia opiekuna.

Niezależnie od inicjatywy samego opiekuna, sąd opiekuńczy z urzędu czuwa nad tym, czy opieka jest sprawowana prawidłowo. Jeżeli opiekun dopuszcza się zaniedbań, nadużyć lub z innych względów nie wywiązuje się należycie ze swoich obowiązków, sąd może go odwołać. Art. 169 §2 k.r.o. stanowi, że sąd opiekuńczy zwolni opiekuna, jeżeli z powodu przeszkód faktycznych lub prawnych opiekun stał się niezdolny do sprawowania opieki albo dopuszcza się czynów lub zaniedbań naruszających dobro pozostającego pod opieką. W praktyce są to sytuacje, gdy np. opiekun ciężko zachorował, popadł w nałóg uniemożliwiający mu wykonywanie opieki, wyjechał na stałe i pozostawił podopiecznego bez nadzoru, bądź gdy w działaniu opiekuna stwierdzono poważne nieprawidłowości (sprzeniewierzanie majątku podopiecznego, przemoc itp.). Decyzja o odwołaniu opiekuna również należy wyłącznie do sądu.

Co dzieje się w sytuacji, gdy opiekun zostaje zwolniony lub sam zrezygnuje? Sąd niezwłocznie podejmuje kroki w celu ustanowienia nowego opiekuna (o ile opieka nadal jest potrzebna). Do czasu przejęcia opieki przez następcę, dotychczasowy opiekun ma obowiązek prowadzić doraźnie sprawy pilne związane z opieką, aby nie ucierpiały interesy podopiecznego. Następnie były opiekun musi rozliczyć się ze swojej działalności – składa końcowe sprawozdanie oraz rachunki zarządu majątkiem za okres sprawowania opieki. Ma również obowiązek niezwłocznie przekazać całe zarządzane mienie oraz dokumentację nowemu opiekunowi, podopiecznemu (jeśli ten osiągnął już pełnoletność) albo przedstawicielowi ustawowemu czy spadkobiercom osoby, która była pod opieką.

Na koniec warto zaznaczyć, że poza przypadkami wcześniejszego zwolnienia opiekuna, opieka prawna wygasa automatycznie w pewnych okolicznościach niezależnych od woli opiekuna. Jak już wspomniano, opieka nad małoletnim ustaje z momentem uzyskania przez niego pełnoletności lub przywrócenia rodzicom władzy rodzicielskiej. Z kolei opieka nad ubezwłasnowolnionym całkowicie ustaje z mocy prawa w razie uchylenia ubezwłasnowolnienia albo zmiany go na ubezwłasnowolnienie częściowe. W takich sytuacjach rola opiekuna prawnego kończy się, a on sam podlega zwolnieniu z funkcji z urzędu (bez potrzeby składania wniosku). Można więc powiedzieć, że opiekun prawny pełni swoją misję tak długo, jak wymaga tego dobro i sytuacja prawna podopiecznego – gdy cele opieki zostają osiągnięte lub opieka staje się zbędna, instytucja ta przestaje funkcjonować zgodnie z literą prawa.

^{1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm.) ↩}

^{2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1071 z późn. zm.) ↩}

Autor wpisu:

Picture of Mariusz Krzyżanowski<br><font color="#C39E3A"; size=4> adwokat</font><br><br>

Mariusz Krzyżanowski
adwokat

Niniejsza publikacja została opracowana z najwyższą starannością, jednak niektóre informacje przedstawiono w sposób skrócony. W związku z tym artykuł ma wyłącznie charakter poglądowy, a zawarte w nim treści nie mogą zastępować pełnej i szczegółowej analizy danego zagadnienia. Kancelaria Adwokacka Mariusz Krzyżanowski nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek straty wynikające z działań podjętych lub zaniechanych na podstawie niniejszej publikacji. W celu omówienia indywidualnej sprawy zapraszamy do kontaktu i podjęcia współpracy.