Kogo i kiedy można wydziedziczyć? Najważniejsze informacje

02/11/2025

Czas czytania: 5 minut

02/11/2025

Czas czytania: 5 minut

Instytucja pozbawienia prawa do zachowku budzi wiele emocji i wątpliwości. Spadkodawca nie zawsze chce, aby cały krąg najbliższych korzystał z ochrony przewidzianej przez prawo. Polskie przepisy dopuszczają takie rozwiązanie, jednak tylko w ściśle określonych przypadkach. Poniżej przedstawione zostały najważniejsze informacje dotyczące zasad i skutków tej decyzji.

Czym jest wydziedziczenie i kiedy może mieć miejsce?

Wydziedziczenie to instytucja prawa spadkowego uregulowana w art. 1008–1011 Kodeksu cywilnego¹. Polega na pozbawieniu określonej osoby prawa do zachowku, a więc minimalnej części spadku, która przysługiwałaby jej nawet w przypadku pominięcia w testamencie. Nie jest to tożsame z pominięciem w testamencie – samo niepowołanie do spadku nie wyłącza prawa do zachowku.

W praktyce spadkodawcy często zastanawiają się, czy można kogoś wydziedziczyć w dowolnym momencie. Odpowiedź jest negatywna – decyzja taka musi zostać wyrażona w ważnym testamencie i spełniać przesłanki ustawowe. Co istotne, przyczyna musi istnieć w chwili sporządzania testamentu.

Sąd Najwyższy w wyroku z 7 listopada 2002 r. (II CKN 1397/00)² podkreślił, że wskazanie przyczyny w testamencie nie może być ogólnikowe. Należy ją określić w sposób pozwalający na jej weryfikację w ewentualnym sporze sądowym. Nie wystarczy zatem stwierdzenie, że spadkobierca „zawiódł” czy „nie interesował się rodziną”.

Z praktyki wynika, że przed podjęciem decyzji warto skonsultować się z profesjonalistą, takim jak adwokat od spraw spadkowych, który pomoże ocenić, czy w danej sytuacji rzeczywiście zachodzą ustawowe podstawy do tak daleko idącego kroku.

Kogo można wydziedziczyć ze spadku i w testamencie?

Polskie prawo precyzyjnie określa krąg osób, których może dotyczyć pozbawienie prawa do zachowku. W pierwszej kolejności należy odpowiedzieć na pytanie, kogo można wydziedziczyć. Są to wyłącznie osoby uprawnione do zachowku, czyli zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, o ile byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.

Wątpliwości budzi często kwestia, kogo można wydziedziczyć ze spadku. W rzeczywistości nie chodzi o samo wyłączenie od dziedziczenia, lecz o pozbawienie prawa do zachowku. Osoby spoza wskazanego kręgu – na przykład rodzeństwo czy dalsi krewni – nie są objęte ochroną zachowku, dlatego nie ma potrzeby ich wydziedziczać.

W praktyce pojawia się także pytanie, kogo można wydziedziczyć w testamencie. Odpowiedź pozostaje niezmienna: wyłącznie osoby uprawnione do zachowku. Co więcej, wydziedziczenie musi zostać wyraźnie wskazane w treści testamentu wraz z podaniem przyczyny.

W sporze o zachowek po wydziedziczeniu ciężar udowodnienia istnienia przesłanek z art. 1008 k.c. spoczywa na osobie, która z faktu wydziedziczenia wywodzi skutki prawne (czyli najczęściej na spadkobiercy powołanym w testamencie). Wynika to z ogólnej zasady rozkładu ciężaru dowodu określonej w art. 6 k.c. Jeżeli przyczyna nie zostanie wykazana, osoba pozbawiona zachowku może skutecznie dochodzić swoich roszczeń przed sądem.

Potrzebujesz wsparcia we własnej sprawie?

Umów się na spotkanie

Pozostaw swój numer telefonu. Oddzwonimy w celu ustalenia dogodnego terminu

Kogo nie można wydziedziczyć według polskiego prawa spadkowego?

Analizując zagadnienie, warto również wyjaśnić, kogo nie można wydziedziczyć. Przede wszystkim dotyczy to osób, które nie mają prawa do zachowku – na przykład dalszych krewnych czy osób niespokrewnionych. Nie można również skutecznie pozbawić zachowku osoby, wobec której nie zachodzą ustawowe przesłanki.

Warto zaznaczyć, że skutki wydziedziczenia nie obejmują zstępnych wydziedziczonego, którzy wchodzą w jego miejsce i mogą dochodzić zachowku, o ile sami nie zostali skutecznie pozbawieni tego prawa.

Odpowiadając więc ponownie na pytanie, kogo nie można wydziedziczyć, należy wskazać, że bezskuteczne będzie pozbawienie zachowku osoby małoletniej, jeżeli przyczyna wynika wyłącznie z działań jej przedstawiciela ustawowego. Orzecznictwo akcentuje, że ocena zachowania musi odnosić się do konkretnej osoby i jej winy.

Kiedy można kogoś wydziedziczyć? Przesłanki

Kluczowe znaczenie ma ustalenie, kiedy można kogoś wydziedziczyć. Art. 1008 Kodeksu cywilnego przewiduje trzy podstawowe przesłanki: uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenie się względem spadkodawcy lub jego bliskich przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, a także uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.

Rozważając, kiedy można kogoś wydziedziczyć, należy pamiętać o wymogu uporczywości. Jednorazowy konflikt czy incydentalne zachowanie co do zasady nie wystarczą. Sąd Najwyższy w wyroku z 25 czerwca 2015 r. (III CSK 375/14)³ wskazał, że uporczywość oznacza długotrwałość i świadome trwanie w nagannym zachowaniu mimo możliwości zmiany postępowania.

Przykładem może być sytuacja, w której dorosłe dziecko przez wiele lat nie utrzymuje kontaktu z rodzicem, nie udziela mu pomocy w chorobie i odmawia wsparcia finansowego, mimo realnych możliwości. W takich okolicznościach sądy często uznają przesłankę niedopełniania obowiązków rodzinnych za spełnioną.

Czy można kogoś wydziedziczyć bez jego wiedzy?

W praktyce często pojawia się pytanie: czy można kogoś wydziedziczyć bez jego wiedzy? Prawo nie nakłada na spadkodawcę obowiązku informowania osoby objętej testamentem o treści rozrządzenia. Testament jest czynnością jednostronną i może pozostać tajny aż do śmierci testatora.

Należy jednak podkreślić, że po otwarciu i ogłoszeniu testamentu osoba pozbawiona zachowku ma prawo zakwestionować skuteczność tej decyzji przed sądem. W tym kontekście powraca ogólne zagadnienie, czy można kogoś wydziedziczyć w sposób całkowicie dowolny. Odpowiedź pozostaje przecząca – każdorazowo konieczne jest spełnienie ustawowych warunków oraz możliwość ich udowodnienia.

Z uwagi na potencjalne spory, wiele osób decyduje się na sporządzenie testamentu notarialnego. Profesjonalne wsparcie, jakie oferuje kancelaria prawna w Warszawie, pozwala ograniczyć ryzyko błędów formalnych i zwiększa szanse na utrzymanie skuteczności rozrządzenia.

Masz sprawę, którą chcesz omówić?

Porozmawiajmy o Twojej sytuacji

Zgłoś chęć rozmowy. Zamów konsultację telefoniczną

Czy można odwołać lub podważyć wydziedziczenie? Sytuacje i skutki prawne

Instytucja ta nie ma charakteru nieodwracalnego. Spadkodawca może odwołać testament w całości lub w części, a tym samym uchylić skutki wcześniejszej decyzji. Co więcej, zgodnie z art. 1010 Kodeksu cywilnego, przebaczenie powoduje bezskuteczność wydziedziczenia, nawet jeśli nastąpiło po sporządzeniu testamentu.

Osoba pozbawiona zachowku może natomiast podważyć decyzję w sądzie, wykazując brak przesłanek albo ich nieprawdziwość. Jeżeli sąd uzna wydziedziczenie za bezskuteczne, uprawniony odzyskuje prawo do zachowku i może dochodzić roszczenia pieniężnego od spadkobierców.

W praktyce spory tego typu należą do najbardziej złożonych w prawie spadkowym, ponieważ wymagają szczegółowego postępowania dowodowego, w tym przesłuchań świadków i analizy relacji rodzinnych na przestrzeni wielu lat. Poszukując zatem odpowiedzi na pytanie zatem kogo można wydziedziczyć, należy również przeanalizować, czy w konkretnym przypadku występować będę przesłanki do wydziedziczenia.

Najczęstsze błędy przy wydziedziczeniu

Najczęstszym błędem jest brak precyzyjnego wskazania przyczyny lub jej zbyt ogólne sformułowanie. Kolejnym problemem jest niewłaściwa forma testamentu albo pominięcie faktu przebaczenia. Zdarza się również, że spadkodawca błędnie interpretuje konflikt rodzinny jako wystarczającą podstawę do pozbawienia zachowku.

Błędy te prowadzą do długotrwałych sporów sądowych oraz niepewności co do sytuacji majątkowej spadkobierców. Dlatego każdorazowo warto przeanalizować stan faktyczny i prawny przed podjęciem decyzji o tak poważnych skutkach. Odpowiednio przygotowany testament oraz właściwe uzasadnienie przyczyn pozwalają znacząco ograniczyć ryzyko podważenia rozrządzenia w przyszłości.

^{1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1071 z późn. zm.). ↩}

^{2. Wyrok SN z 7.11.2002 r., II CKN 1397/00, LEX nr 75286. ↩}

^{3. Wyrok SN z 25.06.2015 r., III CSK 375/14, LEX nr 1794316. ↩}

Autor wpisu:

Picture of Mariusz Krzyżanowski<br><font color="#C39E3A"; size=4> adwokat</font><br><br>

Mariusz Krzyżanowski
adwokat

Niniejsza publikacja została opracowana z najwyższą starannością, jednak niektóre informacje przedstawiono w sposób skrócony. W związku z tym artykuł ma wyłącznie charakter poglądowy, a zawarte w nim treści nie mogą zastępować pełnej i szczegółowej analizy danego zagadnienia. Kancelaria Adwokacka Mariusz Krzyżanowski nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek straty wynikające z działań podjętych lub zaniechanych na podstawie niniejszej publikacji. W celu omówienia indywidualnej sprawy zapraszamy do kontaktu i podjęcia współpracy.