Kuratela: na czym polega i kiedy jest ustanawiana?

03/10/2025

Czas czytania: 9 minut

03/10/2025

Czas czytania: 9 minut

W polskim systemie prawnym funkcjonuje instytucja pozwalająca na ustanowienie kuratora dla osoby, która nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw. Niniejszy artykuł wyjaśnia, na czym polega ta forma ochrony i w jakich sytuacjach jest stosowana.

Czym jest kuratela i czym różni się od opieki prawnej?

Wiele osób zastanawia się: kuratela co to znaczy? Pojęcie to oznacza szczególną instytucję prawną, zbliżoną do opieki, która ustanawiana jest przez sąd w celu ochrony interesów osoby niezdolnej do samodzielnego prowadzenia swoich spraw. Jest ona przewidziana wyłącznie w sytuacjach określonych w przepisach – art. 178 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego¹ stanowi, że można ją ustanowić tylko w przypadkach wskazanych w ustawie. Określenie kuratela kodeks rodzinny wskazuje więc na to, że zasady tej instytucji regulują przepisy prawa rodzinnego.

Instytucja kurateli bywa mylona z opieką prawną, choć różnice między nimi są istotne. Opieka prawna ustanawiana jest przede wszystkim dla małoletnich pozbawionych rodziców lub, gdy nie wchodzą w grę sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej, dla osób całkowicie ubezwłasnowolnionych. Instytucja kurateli natomiast dotyczy innych, szczególnych sytuacji i ma węższy zakres działania. Często pojawia się pytanie kuratela co to w odróżnieniu od opieki prawnej. Mówiąc najprościej, jest to forma nadzoru lub pomocy przy czynnościach danej osoby, podczas gdy opiekun przejmuje pełną pieczę nad osobą i jej majątkiem.

Należy również podkreślić, że kuratela protektorat nie jest oficjalnym terminem prawnym ani odrębną instytucją – w tym kontekście nie mamy do czynienia z „protektoratem” nad osobą, lecz z ustanowieniem kuratora o ściśle określonym zakresie odpowiedzialności.

Kiedy sąd może ustanowić kuratelę? Przesłanki formalne i faktyczne

Biorąc pod uwagę powyższe, pojawia się pytanie: kuratela kiedy może zostać ustanowiona? Innymi słowy – w jakich sytuacjach sąd opiekuńczy powoła kuratora dla danej osoby? Taki środek ochronny ma charakter sądowy, co oznacza, że ustanawia go sąd opiekuńczy (wydział rodzinny sądu rejonowego) i to tylko wtedy, gdy spełnione są przesłanki przewidziane w ustawie. Jest to zatem kuratela sądowa, której ustanowienie musi mieć podstawę prawną oraz uzasadnienie w stanie faktycznym.

Przesłanki formalne oznaczają, że kurator może zostać ustanowiony jedynie w przypadkach wyraźnie określonych przez prawo. Przepisy przewidują ustanowienie kurateli m.in. w takich sytuacjach, jak: częściowe ubezwłasnowolnienie dorosłego (gdy osoba potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw); poważna niepełnosprawność osoby pełnoletniej, uniemożliwiającą jej samodzielne funkcjonowanie; nieznane miejsce pobytu osoby (tzw. osoba nieobecna); a także sytuację, gdy istnieje do zabezpieczenia przyszły interes prawny dziecka poczętego, lecz jeszcze nieurodzonego (ustanawia się wtedy kuratora, by strzegł praw takiego nasciturusa). W powyższych okolicznościach sąd opiekuńczy może z urzędu lub na wniosek zainteresowanego ustanowić kuratora.

Przesłanki faktyczne z kolei dotyczą stanu konkretnej osoby. Musi istnieć obiektywna potrzeba ochrony jej interesów – na przykład z powodu niezdolności do samodzielnego działania, choroby, zaburzeń psychicznych albo fizycznej nieobecności. Sąd bada dowody w sprawie (np. zaświadczenia lekarskie, dokumenty potwierdzające zaginięcie lub wyjazd osoby) i ocenia, czy ustanowienie kuratora jest niezbędne dla zabezpieczenia praw lub majątku tej osoby.

Potrzebujesz wsparcia we własnej sprawie?

Umów się na spotkanie

Pozostaw swój numer telefonu. Oddzwonimy w celu ustalenia dogodnego terminu

Rodzaje kurateli w polskim prawie

W polskim prawie wyróżnia się kilka odmian tej instytucji. Najczęściej pojawia się pytanie o kuratela rodzaje, czyli jakie typy kurateli przewidują przepisy. Do głównych należą:

Osoba częściowo ubezwłasnowolniona – po orzeczeniu częściowego ubezwłasnowolnienia sąd z urzędu ustanawia kuratora dla takiej osoby; jego zadaniem jest pomoc w prowadzeniu spraw i reprezentacja w zakresie wskazanym przez sąd.
Osoba niepełnosprawna wymagająca pomocy – sąd może ustanowić kuratora, jeżeli pełnoletnia osoba z powodu choroby, niepełnosprawności lub podeszłego wieku nie radzi sobie z prowadzeniem swoich spraw, mimo że formalnie nie została ubezwłasnowolniona.
Osoba nieobecna o nieznanym miejscu pobytu – jeżeli czyjeś miejsce pobytu nie jest znane lub dana osoba długotrwale przebywa poza krajem i nie może prowadzić swoich spraw, sąd ustanawia kuratora w celu ochrony jej interesów i reprezentacji (tzw. kurator dla osoby nieobecnej).
Dziecko poczęte (nienarodzone) – gdy trzeba zabezpieczyć przyszłe prawa dziecka, które jeszcze się nie urodziło (np. spadek należny temu dziecku), sąd ustanawia kuratora, tzw. kuratora dla dziecka poczętego (curator ventris), w celu ochrony interesów przyszłego dziecka.

Ponadto przepisy szczególne przewidują ustanowienie kuratorów w innych sytuacjach – na przykład kuratora spadku (do tymczasowego zarządu majątkiem osoby zmarłej, zanim przejmą go spadkobiercy) czy kuratora dla osoby prawnej pozbawionej organu (gdy np. stowarzyszenie nie ma zarządu). Są to jednak rozwiązania wynikające z odrębnych ustaw i nie zaliczają się do kurateli uregulowanej w Kodeksie rodzinnym.

Bardzo istotne jest również rozróżnienie terminologiczne – kuratela a kurator to dwa odmienne pojęcia. Kuratela to instytucja (sytuacja prawna), natomiast kurator to osoba powołana przez sąd do jej wykonywania. Nie należy też utożsamiać kurateli w prawie rodzinnym z dozorem kuratorskim w prawie karnym (tzw. probacją). Innymi słowy, kuratela a probacja to zupełnie odrębne zagadnienia. W ramach wymiaru sprawiedliwości i systemu probacji funkcjonuje odrębna, profesjonalna, zorganizowana państwowa kuratorska służba sądowa – kuratela sądowa struktura to system zawodowych i społecznych kuratorów sądowych działających przy sądach i nadzorowanych przez prezesów sądów okręgowych, pełniących istotną rolę w systemie wykonywania kar. Taka właśnie współczesna kuratela sądowa pełni funkcję resocjalizacyjną i stanowi element wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, a nie formę ochrony osób niezdolnych do samodzielnego funkcjonowania.

Jak przebiega postępowanie o ustanowienie kurateli?

Postępowanie w sprawie ustanowienia kurateli toczy się przed sądem opiekuńczym (wydziałem rodzinnym sądu rejonowego). Może zostać wszczęte na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu przez sam sąd (np. gdy sąd poweźmie wiadomość o potrzebie ustanowienia kuratora). Wnioskodawcą bywa najczęściej ktoś z rodziny osoby wymagającej kurateli, ale może nim być także inna osoba mająca w tym interes prawny (na przykład wierzyciel potrzebujący reprezentacji nieobecnego dłużnika przed sądem).

We wniosku o ustanowienie kuratora należy szczegółowo opisać okoliczności uzasadniające potrzebę kurateli oraz dołączyć dowody, które potwierdzają te okoliczności (np. dokumentację medyczną, zaświadczenia o niepełnosprawności, informacje o zaginięciu itp.). Sąd po otrzymaniu wniosku wyznacza posiedzenie, na którym bada sytuację i dowody. Orzeczenie o ustanowieniu kurateli ma formę postanowienia sądu.

Po wydaniu postanowienia o ustanowieniu kuratora sąd wyznacza konkretną osobę na to stanowisko. Najczęściej kuratorem zostaje ktoś z bliskich lub inna osoba o odpowiednich kwalifikacjach, która wyrazi na to zgodę. Sąd wydaje dla kuratora odpowiednie zaświadczenie i odpis postanowienia, które stanowią podstawę do działania kuratora. Warto w tym postępowaniu skorzystać z pomocy specjalisty – prawnik od spraw rodzinnych pomoże prawidłowo sporządzić wniosek, zgromadzić dowody i zadbać o interesy wnioskodawcy podczas postępowania przed sądem.

Jakie obowiązki i uprawnienia ma kurator ustanowiony w ramach kurateli?

Kurator ustanowiony przez sąd ma ściśle określone obowiązki i uprawnienia, które wynikają z przepisów prawa oraz z treści postanowienia sądu o ustanowieniu kurateli. Można powiedzieć, że kuratela prawna stanowi formę ograniczonej pomocy – kurator ma pewne kompetencje, ale ich zakres wyznacza sąd. W odróżnieniu od opiekuna prawnego, kurator nie sprawuje pełnej pieczy nad osobą. Potocznie używane sformułowanie opieka kuratora bywa mylące, ponieważ rola kuratora ogranicza się do wskazanych zadań i nie obejmuje całokształtu spraw życiowych podopiecznego.

Reprezentowanie podopiecznego – kurator może występować w imieniu osoby objętej kuratelą przed sądami, urzędami i osobami trzecimi, jeśli taka reprezentacja została mu powierzona.
Zarządzanie majątkiem – jeśli wynika to z celu kurateli, kurator zarządza majątkiem podopiecznego lub wykonuje określone czynności majątkowe (np. płaci rachunki z funduszy podopiecznego, dokonuje potrzebnych wydatków, zabezpiecza mienie). W poważniejszych sprawach majątkowych kurator powinien uzyskać zgodę sądu opiekuńczego.
Udzielanie zgody na czynności prawne – w przypadku osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych (np. częściowo ubezwłasnowolnionych) kurator musi wyrazić zgodę, aby niektóre czynności prawne dokonane przez podopiecznego były ważne (np. zawarcie umowy przekraczającej zwykłe bieżące sprawy życia codziennego).
Wykonywanie konkretnego zadania – czasami kurator powoływany jest do załatwienia jednej wyraźnie określonej sprawy. Wówczas jego obowiązkiem jest doprowadzenie tej sprawy do końca zgodnie z interesem podopiecznego (np. sprzedaż należącej do podopiecznego nieruchomości za zgodą sądu i przekazanie uzyskanych środków podopiecznemu).

Kurator powinien wykonywać swoje obowiązki sumiennie i zawsze kierować się dobrem osoby, którą się opiekuje. Działa on pod nadzorem sądu opiekuńczego – w razie potrzeby sąd może wydawać wiążące wskazówki dla kuratora lub żądać sprawozdań z jego działań. Warto dodać, że kurator nie ponosi cywilnej odpowiedzialności za zobowiązania podopiecznego, natomiast odpowiada za szkodę wyrządzoną przez swoje zaniedbanie przy wykonywaniu obowiązków (jeżeli działa niedbale, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności na zasadach ogólnych).

Masz sprawę, którą chcesz omówić?

Porozmawiajmy o Twojej sytuacji

Zgłoś chęć rozmowy. Zamów konsultację telefoniczną

Kto może zostać kuratorem i czy trzeba mieć specjalne kwalifikacje?

Kurator może być ustanowiony z grona osób fizycznych, które spełniają ustawowe kryteria. Przepisy wymagają, by kurator był osobą pełnoletnią, mającą pełną zdolność do czynności prawnych (czyli nieubezwłasnowolnioną) i korzystającą z pełni praw publicznych. Taka osoba powinna dawać rękojmię należytego wykonywania obowiązków kuratora – oznacza to, że powinna być niekarana, cieszyć się dobrą opinią oraz dysponować stanem zdrowia umożliwiającym sprawowanie kurateli.

Co do zasady sąd stara się powołać na kuratora kogoś z bliskiego otoczenia podopiecznego (na przykład małżonka, krewnego lub inną zaufaną osobę). Kandydat na kuratora musi wyrazić zgodę na tę funkcję. Jeżeli w rodzinie lub wśród bliskich nie ma odpowiedniej osoby albo nikt nie chce się podjąć obowiązków kuratora, sąd może zwrócić się o wskazanie kandydata do właściwego ośrodka pomocy społecznej bądź do organizacji społecznej. W ostateczności na kuratora bywa wyznaczany zawodowy kurator sądowy (pracownik sądu) lub inna osoba z listy rekomendowanej sądowi.

Nie istnieją formalne wymogi dotyczące wykształcenia czy specjalnych uprawnień zawodowych kuratora. Innymi słowy, kuratorem nie musi być prawnik ani osoba z urzędowymi kwalifikacjami – wystarczy spełnienie wspomnianych kryteriów ustawowych i gotowość do podjęcia obowiązków. Najważniejsze jest, aby kurator był osobą odpowiedzialną i godną zaufania, zdolną należycie zadbać o interesy podopiecznego. Warto dodać, że sąd ma prawo odwołać kuratora, jeżeli ten nie wywiązuje się z obowiązków lub zajdą okoliczności, które uniemożliwiają dalsze sprawowanie kurateli.

Jak długo trwa kuratela i kiedy ulega zakończeniu?

Kuratelę ustanawia się na czas potrzebny do osiągnięcia celu, w jakim ją wprowadzono. Może trwać przez wiele lat albo tylko przez krótki okres – w zależności od okoliczności. Zakończenie kurateli następuje, gdy odpadnie cel, dla którego została ustanowiona. Najczęstsze sytuacje to:

podopieczny (osoba, dla której ustanowiono kuratora) odzyskał możliwość samodzielnego działania lub wrócił (w przypadku osoby nieobecnej) – wówczas sąd uchyla kuratelę, bo jej dalsze trwanie nie jest potrzebne;
osoba, której niepełnosprawność była przyczyną ustanowienia kuratora, poprawiła swój stan albo sama zażądała uchylenia kurateli – w takiej sytuacji sąd może znieść kuratelę orzeczeniem;
dziecko poczęte, dla ochrony którego ustanowiono kuratora, przyszło na świat – z chwilą narodzin dziecka następuje wygaśnięcie kurateli z mocy prawa;
kurator wykonał określoną sprawę, do której został powołany – po załatwieniu tej sprawy następuje zakończenie kurateli;
ustała inna przyczyna leżąca u podstaw kurateli – np. sąd uchylił ubezwłasnowolnienie częściowe osoby, wobec której ustanowiono kuratora (wtedy następuje ustanie kurateli z mocy prawa);
podopieczny zmarł – z chwilą śmierci tej osoby następuje automatyczne zakończenie kurateli.

W wielu przypadkach dochodzi do automatycznego wygaśnięcia kurateli z momentem zajścia zdarzenia, które czyni ją zbędną. W pozostałych sytuacjach konieczne jest wydanie przez sąd postanowienia o uchyleniu kurateli – następuje to na wniosek uprawnionych osób lub z urzędu, gdy sąd stwierdzi, że kuratela nie jest już potrzebna. Należy pamiętać, że upływ określonego czasu sam w sobie nie powoduje wygaśnięcia kurateli; trwa ona tak długo, jak istnieje okoliczność uzasadniająca jej utrzymanie, chyba że sąd postanowi inaczej.

Ile kosztuje ustanowienie kurateli i kto ponosi koszty postępowania?

Złożenie wniosku o ustanowienie kuratora wiąże się z koniecznością uiszczenia opłaty sądowej. W sprawach rodzinnych opłata ta jest stała i wynosi 100 zł (taki koszt dotyczy np. wniosku o kuratora dla osoby nieobecnej). Wnioskodawca powinien wnieść opłatę przy składaniu wniosku. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może zwolnić stronę z kosztów sądowych, jeśli jej sytuacja finansowa na to nie pozwala.

Co do zasady koszty postępowania o ustanowienie kuratora (w tym wspomniana opłata) obciążają wnioskodawcę. Natomiast wynagrodzenie kuratora – o ile sąd je przyzna – pokrywane jest z majątku osoby, nad którą ustanowiono kuratelę. Zgodnie z art. 179 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynagrodzenie kuratora wypłacane jest zasadniczo z majątku podopiecznego, a jeśli podopieczny nie ma środków – pokrywa je wnioskodawca. W praktyce sąd przyznaje kuratorowi wynagrodzenie tylko wtedy, gdy zakres jego pracy był znaczący – przy niewielkim nakładzie pracy kurator najczęściej pełni swoją funkcję nieodpłatnie.

Dodatkowo należy pamiętać, że koszty związane z ewentualnym ustanowieniem pełnomocnika (np. opłaty za usługi adwokata) w sprawie o ustanowienie kurateli ponosi sam wnioskodawca – nie podlegają one zwrotowi.

^{1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm.) ↩}

Autor wpisu:

Picture of Mariusz Krzyżanowski<br><font color="#C39E3A"; size=4> adwokat</font><br><br>

Mariusz Krzyżanowski
adwokat

Niniejsza publikacja została opracowana z najwyższą starannością, jednak niektóre informacje przedstawiono w sposób skrócony. W związku z tym artykuł ma wyłącznie charakter poglądowy, a zawarte w nim treści nie mogą zastępować pełnej i szczegółowej analizy danego zagadnienia. Kancelaria Adwokacka Mariusz Krzyżanowski nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek straty wynikające z działań podjętych lub zaniechanych na podstawie niniejszej publikacji. W celu omówienia indywidualnej sprawy zapraszamy do kontaktu i podjęcia współpracy.