Obowiązek alimentacyjny względem dziecka nie jest dożywotni – może zostać uchylony, gdy wystąpią określone okoliczności. W jakich sytuacjach rodzic może prawnie zaprzestać płacenia alimentów i jakie kroki musi podjąć, aby uzyskać zniesienie tego obowiązku?
Kiedy można się ubiegać o uchylenie obowiązku alimentacyjnego?
Na wstępie warto wyjaśnić, czym są alimenty. W prawie polskim jest to obowiązek dostarczania środków utrzymania (a w miarę potrzeby także wychowania) osobie uprawnionej, najczęściej dziecku. Rodzice są zobowiązani do alimentacji dziecka tak długo, jak dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Samo osiągnięcie przez dziecko pełnoletności (18 lat) nie powoduje automatycznego ustania obowiązku alimentacyjnego. Innymi słowy, wyrok zasądzający alimenty nie traci mocy tylko dlatego, że dziecko dorosło – dopóki nie ma ono własnych środków utrzymania lub możliwości zarobkowych, rodzic musi nadal płacić.
Kiedy zatem rodzic może przestać płacić alimenty? W praktyce często pojawia się pytanie, kiedy można złożyć wniosek o uchylenie alimentów. Najogólniej mówiąc, takie żądanie jest uzasadnione dopiero wtedy, gdy nastąpiła istotna zmiana okoliczności w porównaniu do stanu z chwili zasądzenia alimentów. Najczęściej będzie to uzyskanie przez dziecko samodzielności finansowej – np. ukończenie edukacji i podjęcie stałej pracy zarobkowej lub zdobycie innego stabilnego dochodu, pozwalającego na pełne utrzymanie się. Przykładowo, jeśli dziecko skończyło studia i otrzymuje wynagrodzenie wystarczające na pokrycie swoich potrzeb, można uznać, że potrafi się utrzymać samodzielnie. Inna sytuacja to zmiana po stronie rodzica – jeśli dalsze alimenty stały się dla zobowiązanego nadmiernym ciężarem (np. z powodu poważnej choroby, utraty pracy czy obniżenia dochodów), również można rozważyć wystąpienie o uchylenie obowiązku alimentacyjnego. Trzeba jednak podkreślić, że co do zasady polskie prawo chroni uprawnionego do alimentów: w przypadku małoletnich dzieci rodzic musi łożyć na utrzymanie nawet kosztem własnych wyrzeczeń. Dopiero przy pełnoletnim dziecku możliwe jest powołanie się na nadmierne obciążenie rodzica jako przesłankę zniesienia alimentów (wynika to wprost z art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego1, omówionego dalej).
Podsumowując, rodzic może ubiegać się o uchylenie obowiązku alimentacyjnego dopiero wówczas, gdy dziecko osiągnęło niezależność finansową albo wystąpiła inna zmiana stosunków uzasadniająca ustanie obowiązku (np. znaczące pogorszenie sytuacji majątkowej zobowiązanego lub odmowa dalszej nauki przez dziecko). Każdy przypadek jest rozpatrywany indywidualnie – w przypadku braku pewności, czy zaszły przesłanki do uchylenia alimentów, warto zasięgnąć porady prawnika znającego specyfikę tych spraw.
Pozew o uchylenie alimentów czy wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego?
Spotyka się różne określenia na pozew mający zakończyć obowiązek alimentacyjny. Nierzadko pojawia się pytanie: pozew o uchylenie alimentów czy wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego – jak poprawnie nazwać takie pismo? W praktyce obie te frazy oznaczają to samo. Chodzi o uzyskanie orzeczenia sądu, z którego wynikać będzie, że dotychczasowy obowiązek alimentacyjny ustał. Polskie prawo nie przewiduje automatycznego „wygaśnięcia” alimentów z mocy prawa, dlatego konieczne jest wystąpienie do sądu. Pozew o uchylenie obowiązku alimentacyjnego to właściwe pismo procesowe, które inicjuje postępowanie sądowe w tym zakresie. Potocznie niekiedy mówi się o „wniosku” o uchylenie alimentów, jednak należy pamiętać, że mamy do czynienia ze sprawą cywilną sporną – należy złożyć pozew (powództwo), w którym to rodzic (dotychczasowy płatnik alimentów) występuje jako powód przeciwko uprawnionemu (dziecku pełnoletniemu) jako pozwanemu.
Podstawą prawną takiego pozwu jest art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Innymi słowy, jeśli okoliczności uległy zmianie (np. dziecko usamodzielniło się lub sytuacja materialna rodzica dramatycznie się pogorszyła), można domagać się zmiany wcześniejszego wyroku alimentacyjnego – w tym stwierdzenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, czyli właśnie uchylenia alimentów. Niezależnie od tego, czy w pozwie użyjemy sformułowania „uchylenie obowiązku alimentacyjnego”, czy „wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego”, sąd zrozumie, że domagamy się zakończenia obowiązku płacenia alimentów. Warto zaznaczyć, że jeżeli alimenty były ustalone na mocy ugody (sądowej lub przed mediatorem), to również konieczne jest złożenie pozwu – art. 138 k.r.o. umożliwia zmianę lub uchylenie zarówno wyroku, jak i ugody alimentacyjnej.
